PRACA ORYGINALNA
Czynniki bioklimatyczne i litogeniczne wpływające na występowanie gleb bielicowych na fliszu: nowe spostrzeżenia z Gorców
1
Jagiellonian University, Faculty of Geography and Geology, Institute of Geography and Spatial Management, Department of Pedology and Soil Geography, ul. Gronostajowa 7, 30-387 Kraków, Poland
2
Institute of Nature Conservation, Polish Academy of Sciences, al. Adama Mickiewicza 33, 31-120 Kraków, Poland
3
University of Agriculture in Kraków, Faculty of Forestry, Department of Ecology and Silviculture, al. 29 Listopada 46, 31-425 Kraków, Poland
4
AGH University of Krakow, Faculty of Geology, Geophysics and Environmental Protection,
al. Mickiewicza 30, 30-059 Kraków, Poland
Data nadesłania: 29-09-2025
Data ostatniej rewizji: 22-12-2025
Data akceptacji: 19-02-2026
Data publikacji online: 19-02-2026
Data publikacji: 19-02-2026
Autor do korespondencji
Łukasz Musielok
Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej, Uniwersytet Jagielloński, Gronostajowa, 7, 30-387, Kraków, Polska
Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej, Uniwersytet Jagielloński, Gronostajowa, 7, 30-387, Kraków, Polska
Soil Sci. Ann., 2026, 77(1)
SŁOWA KLUCZOWE
STRESZCZENIE
Gleby Karpat Zewnętrznych, w tym Gorców, rozwijają się ze zwietrzeliny fliszu lub pokryw stokowych pochodzenia fliszowego, które w przeważającej mierze tworzą gleby brunatne. Jednak w tych obszarach występują również lokalnie gleby bielicowe. Ich powstawanie przypisywano dotąd albo obecności gruboziarnistego materiału macierzystego na niższych wysokościach, albo czynnikom bioklimatycznym na wyższych wysokościach, które sprzyjają silnemu zakwaszeniu gleby i inicjują bielicowanie. Celem niniejszego badania było określenie, w jaki sposób właściwości gleb brunatnych i bielicowych odnoszą się do współczesnych warunków bioklimatycznych w najwyższych partiach Gorców. Wyniki kompleksowych badań, obejmujących pomiary temperatury i wilgotności gleby, badania roślinności i analizy właściwości gleby, wykazały, że chociaż ogólnie wilgotny i chłodny klimat jest niezbędnym warunkiem bielicowania, właściwości materiału macierzystego odgrywają decydującą rolę w występowaniu gleb bielicowych. Gleby bielicowe są konsekwentnie związane z gruboziarnistymi materiałami macierzystymi pochodzenia piaskowcowego, ubogimi we frakcję iłową i żelazo. Sąsiednie gleby rozwinięte na drobnoziarnistych mułowcach, mimo że wykazują słabe cechy odgórnego oglejenia, przypominajace efekty procesu eluwiacji w górnych poziomach, nie wykazują wyraźnych śladów procesów iluwiacyjnych, i posiadają właściwości, które wspierają funkcjonowanie znacznie bogatszych zespołów gatunków roślin naczyniowych w piętrze runa leśnego. Uzyskane wyniki podważają pogląd, że czynniki bioklimatyczne są głównym czynnikiem powodującym bielicowanie w górnoreglowej strefie Karpat fliszowych, i podkreślają kluczowe znaczenie zmienności litologicznej materiału macierzystego w rozwoju gleb na dużych wysokościach.
REFERENCJE (63)
1.
Adamczyk, B., 1966. Studies on relations between rock parent material and soil. Part II. Forests soils developed from flysch materials of the Magura Nappe in Gorce Mts. Acta Agraria et Silvestria 6, 4–48. (in Polish).
2.
Adamczyk, B., 1983. Characteristics of the soils of Babia Góra National Park. [In:] Zabierowski, K., (Ed.), Babia Góra National Park, Nature and Man. Studia Naturae B 29, Warszawa-Kraków, Zakład Ochrony Przyrody i Zasobów Naturalnych PAN, 95–120.
3.
Adamczyk, B., Komornicki, T., 1970. The soils of the valleys of characterization of the Jaszcze and Jamne streams. Studia Naturae, Seria A 3, 102–153. (in Polish with English summary).
4.
Alexander, E.B., Ping, C.L., Krosse, P., 1994. Podzolisation in ultramafic materials in southeast Alaska. Soil Science 157, 46–52.
5.
Álvarez Arteaga, G., García Calderón, N.E., Krasilnikov, P.V., Sedov, S.N., Targulian, V.O., Velázquez, R.N., 2008. Soil altitudinal sequence on base-poor parent material in a 653 montane cloud forest in Sierra Juárez, Southern Mexico. Geoderma 144, 593–612. https://doi.org/10.1016/j.geod....
6.
Balon, J., Jodłowski, M., 2014. Physicogeographical regionalization of the Western Carpathians – a methodological study. [In:] Ziaja, W., Jodłowski, M. (Eds.), The structure of the natural environment and the physiognomy of the landscape, Kraków, Institute of Geography and Spatial Management, Jagiellonian University, 85–106.
7.
Bockheim, J.G., Munroe, J.S., Douglass, D., Koerner, D., 2000. Soil development along an elevational gradient in the southeastern Uinta Mountains, Utah, USA. Catena 39, 169–185. https://doi.org/10.1016/S0341-....
8.
Bojko, O., Kabała, C., 2016. Transformation of physicochemical soil properties along a mountain slope due to land management and climate changes – A case study from the Karkonosze Mountains, SW Poland. Catena 140, 43–54. https://doi.org/10.1016/j.cate....
9.
Braun-Blanquet, J.,1932. Plant sociology (Transl. Fuller GD and Conrad HS). McGraw-Hill, New York.
10.
Bucała, A., Margielewski, W., Starkel, L., Buczek, K., Zernitskaya, V., 2014. The reflection of human activity in the sediments of Iwankowskie Lake from subatlantic phase (Polish Outer Carpathians). Geochronometria 41 (4), 377–391.
11.
Buczek, K., 2019. Dating landslides in the Gorce Mts. (Polish Outer Carpathians) – preliminary results. Geological Quaterly 63 (4), 849–860. http://doi.org/10.7306/gq.1501.
12.
Buczek K., Mulet, W., 2022. Mountain pastures and glades. A heritage under threat. Gmina Ochotnica Dolna. (in Polish).
13.
Burt, R., 2004. Soil Survey Laboratory Methods Manual. Soil Survey Investigations. Report No. 42. Lincoln, NE, USA: USDA-NRCS.
14.
Buurman, P., Van der Plas, L., Slager, S., 1976. A toposequence of alpine soils on calcareous michaschists, Northern Andula region, Switzerland. Journal of Soil Science 27, 395–410.
15.
Ciarkowska, K., Miechówka, A., 2017. The role of bilberry and Alpine lady-fern in soil formation within the Carpathian subalpine spruce forest stands. Geoderma 305, 162–172. https://doi.org/10.1016/j.geod....
16.
Czerwiński, S., Margielewski, W., Gałka, M., Kołaczek, P., 2020. Late Holocene transformations of lower montane forest in the Beskid Wyspowy Mountains (Western Carpathians, Central Europe): a case study from Mount Mogielica. Palynology 44 (2), 355-368. https://doi.org/10.1080/019161....
17.
D’Amico, M., Jilitta, F., Previtali, F., Cantelli, D., 2008. Podzolization over ophiolitic materials in the western Alps (Natural Park of Mont Avic, Aosta Valley, Italy). Geoderma 146, 129–137. https://doi.org/10.1016/j.geod....
18.
Drewnik, M., 2006. The effect of environmental conditions on the decomposition rate of cellulose in mountain soils. Geoderma 132, 116–130. https://doi.org/10.1016/j.geod....
19.
Gee, G.W., Bauder, J.W., 1986. Particle-Size Analysis. [In:] Klute, A. (Ed.), Methods of Soil Analysis. Part 1, Physical and Mineralogical Methods. ASA-SSSA, Madison, Wisconsin, pp. 427–445.
20.
Gruba, P., 2001. The distribution of iron-humic complexes in brown soils formed of sandstones in Beskidy Mountains (southern Poland). Roczniki Gleboznawcze – Soil Science Annual 52, Suppl. 153–157. (in Polish).
21.
IUSS Working Group WRB, 2022.World Reference Base for Soil Resources. International soil classification system for naming soils and creating legends for soil maps. 4th edition. International Union of Soil Sciences (IUSS), Vienna, Austria.
22.
Jankowski, M., 2010. Some aspects of site conditions of heathlands in the Toruń Basin. Ecological Questions 12, 145–151. https://doi.org/10.12775/v1009....
23.
Jankowski, L., Margielewski, W., 2021. Geological control of young orogenic mountain morphology: From geomorphological analysis to reinterpretation of geology of the Outer Western Carpathians. Geomorphology 386, 107749. https://doi.org/10.1016/j.geom....
24.
Kabała, C., et al., 2019. Polish Soil Classification, 6th edition – principles, classification scheme and correlations. Soil Science Annual 70(2), 71–97, https://doi.org/10.2478/ssa-20....
25.
Kacprzak, A., 2003. Slope covers as the soil parent material in the Western Bieszczady Mountains. Roczniki Gleboznawcze – Soil Science Annual 54(3), 97–110. (in Polish).
26.
Kacprzak, A., Skiba, M., 2000. Soil texture and mineral composition as indicators of parent material genesis in the catena of Mała Rawka (the Western Bieszczady Mts.). Roczniki Bieszczadzkie 9, 169–181. (in Polish).
27.
Kacprzak, A., Szymański, W., Wójcik-Tabol, P., 2015. The role of flysch sandstones in forming the properties of cover deposits and soils – examples from the Carpathians. Zeitschrift für Geomorphologie 59. Suppl. 1, 227–245. https://doi.org/10.1127/zfg_su....
28.
Kołaczek, P., Buczek, K., Margielewski, W., Gałka, M., Rycerz, A., Woszczyk, M., Karpińska-Kołaczek, M., Marcisz, K., 2021. Development and degradation of a submontane forest in the Beskid Wyspowy Mountains (Polish Western Carpathians) during the Holocene. The Holocene 31(11/12), 1716–1732. https://doi.org/10.1177/095968....
29.
Kowalska, J.B., Zaleski, T., Józefowska, A., Mazurek, R., 2019. Soil formation on calcium carbonate-rich parent material in the outer Carpathian Mountains – A case study. Catena 174, 436–451. https://doi.org/10.1016/j.cate....
30.
Lasota, J., 2004a. Soils of forest site types in Żywiec region. Part I. Forest sites at low elevations of the lower montane zone. Sylwan 2, 3–10. (in Polish with English abstract).
31.
Lasota, J., 2004b. Soils of forest site types in Żywiec region. Part II. Forest sites at high elevations of the lower montane zone. Sylwan 3, 14–20. (in Polish with English abstract).
32.
Labaz, B., Galka, B., Bogacz, A., Waroszewski, J., Kabala, C., 2014. Factors influencing humus forms and forest litter properties in the mid-mountains under temperate climate of southwestern Poland. Geoderma 230–231, 265–273. https://doi.org/10.1016/j.geod....
33.
Lundström, U., et al., 2000.Lundström, U.S., van Breemen, N., Bain, D., 2000. The podzolization process. A review. Geoderma 94, 91–107. https://doi.org/10.1016/S0016-....
34.
Mangral, Z.A., Islam, S.U., Tariq, L., Kaur, S., Ahmad R., Malik, A.H., Goel, S., Baishya, R., Barik S.K., Dar T.U.H., 2023.Altitudinal gradient drives significant changes in soil physico-chemical and eco-physiological properties of Rhododendron anthopogon: a case study from Himalaya. Frontiers in Forests and Global Change 6. https://www.frontiersin.org/jo....
35.
Margielewski, W, Michczyńska, D.J, Buczek, K, Michczyński, A, Korzeń, K, Obidowicz, A. 2022. Towards the understanding of the present-day human impact on peatland deposits formed since the late glacial: a “retrospective” age–depth model of the Grel raised bog (Polish Inner Carpathians). Radiocarbon 64(6), 1525–1543. https://doi.org/10.1017/RDC.20....
36.
Medwecka-Kornaś, A., Kornaś, J., 1968. Plant communities in the Jaszcze and Jamne valleys. Studia Naturae, Seria A 2, 49–91. (in Polish with English summary).
37.
Miechówka, A., Zadrożny, P., Kowalczyk, E., 2006. Podzol soils of different climatic and vegetation belts of the Babiogórski National Park. Polish Journal of Soil Science 39(1), 73–79.
38.
Miechówka, A., Zaleski, T., Kowalczyk, E., 2015. Distribution of iron and aluminum forms as an indicator of present-day soil-forming processes in soil profiles under wooded spruce Plagiothecio-Piccetum tatricum in the Gorce Mts (southern Poland). Soil Sci. Ann. 60(3), 125–132. https://doi.org/10.1515/ssa-20....
39.
Musielok, Ł., 2022. Occurrence of podzolization in soils developed from flysch regolith in the Wieliczka Foothills (Outer Western Carpathians, southern Poland). Soil Science Annual 73(1), 147507. https://doi.org/10.37501/soils....
40.
Musielok, Ł., Drewnik, M., Szymański, W., Stolarczyk, M., Gus-Stolarczyk, M., Skiba, M., 2021. Conditions favoring local podzolization in soils developed from flysch regolith – A case study from the Bieszczady Mountains in southeastern Poland. Geoderma 381, 114667. https://doi.org/10.1016/j.geod....
41.
Musielok, Ł., Buczek, K., Karcz, T., 2022. Relief-induced feedback mechanisms controlling local podzolization occurrence on flysch slopes – Examples from Outer Western Carpathians (southern Poland). Catena 213, 106124. https://doi.org/10.1016/j.cate....
42.
Musielok, Ł., Vancampenhout, K., Muys, B., Gus-Stolarczyk, M., Grabska-Szwagrzyk, E., Stolarczyk, M., Bartos, A., Gołąb, A., Buczek, K., 2024. Dynamic linkages between human pressure and stability of soil organic matter in mid-latitude mountains – A perspective review. Geoderma Regional 39, e00859. https://doi.org/10.1016/j.geod....
43.
Nicia, P., Miechówka, A., 2004. General characteristics of eutrophic fen soil. Polish Journal of Soil Science 37(1), 39–47.
44.
Obrębska-Starklowa, B., 1970. The mesoclimate of the Jaszcze and Jamne drainage areas. Studia Naturae, Seria A 3, 7–100. (in Polish with English summary).
45.
Obrębska-Starklowa, B. 2004. Climate of the Babia Góra Massif. [In:] Wołoszyn, B.W., Jaworski, A., Szwagrzyk, J. (Eds.), Babiogórski Park Narodowy—monografia przyrodnicza. Komitet Ochrony Przyrody PAN, Babiogórski Park Narodowy, 137–151. (in Polish with English summary).
46.
Pepin, N.C., Arnone, E., Gobiet, A., Haslinger, K., Kotlarski, S., Notarnicola, C., Palazzi, E., Seibert, P., Serafin, S., Schöner, W., Terzago, S., Thornton, J.M., Vuille, M., Adler C., 2022. Climate Changes and Their Elevational Patterns in the Mountains of the World. Reviews of Geophysics 60, e2020RG000730. https://doi. org/10.1029/2020RG000730.
47.
Prescott, C.E., 2010. Litter decomposition: what controls it and how can we alter it to sequester more carbon in forest soils? Biogeochemistry 101, 133–149. https://doi.org/10.1007/s10533....
48.
Protz, R., Ross, G.J., Martini, I.P., Terasmae, J., 1984. Rate of Podzolic soil formation near Hudson Bay. Ontario. Canadian Journal of Soil Science 64, 31–49. https://doi.org/10.4141/cjss84....
49.
Rennert, T., Lenhardt, K.R., 2022. Does phase separation quantitatively affect Al, Fe, and Si extraction from soil using acid oxalate? Geoderma 412, 115728. https://doi.org/10.1016/j.geod....
50.
Rozpędowska, E., Skiba, S., 2006. Influence of the habitat incompatible spruce vegetation on soils in the Carpathians. Roczniki Bieszczadzkie 14, 237–245. (in Polish with English abstract).
51.
Schaetzl, R.J., 1991. A lithosequence of soils in extremely gravelly, dolomitic parent materials, Bois Blanc Island, Lake Huron. Geoderma 48, 305–320. https://doi.org/10.1016/0016-7....
52.
Schaetzl, R.J., Luehmann, M.D., Rothstein, D., 2015. Pulses of podzolization: The importance of spring snowmelt, summer storms, and fall rains on Spodosol development. Soil Science Society of America Journal 79, 117–131. https://doi.org/10.2136/sssaj2....
53.
Schaetzl, R.J., Rothstein, D.E., 2016. Temporal variation in the strength of podzolization as indicated by lysimeter data. Geoderma 282, 26–36. https://doi.org/10.1016/j.geod....
54.
Skiba, S., 1995. Soil cover. [In:] Warszyńska, J. (Ed.) The Polish Carpathians – Environment, human, and their activity. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 69–76. (in Polish).
55.
Skiba, S., Szymański, W., 2009. Soil cover of the alpine zone of the Eastern Carpathians on the example of Bieszczady Mts. (Poland) and Gorgany and Charnokhora Mountains (Ukraine). Visnik Odeskogo Nacionalnogo Uniwersitetu 14 (7), 226–231.
56.
Solon, J., et al., 2018. Physico-geographical mesoregions of Poland: verification and adjustment of boundaries on the basis of contemporary spatial data. Geographia Polonica 91(2), 143–170. https://doi.org/10.7163/GPol.0....
57.
Spinola, D., Portes, R., Fedenko, J., Lybrand, R., Dere, A., Biles, F., Trainor, T., Bowden, M.E., D'Amore, D., 2022. Lithological controls on soil geochemistry and clay mineralogy across Spodosols in the coastal temperate rainforest of southeast Alaska. Geoderma 428, 116211. https://doi.org/10.1016/j.geod....
58.
Systematyka Gleb Polski, 2019. Polskie Towarzystwo Gleboznawcze, Komisja Genezy Klasyfikacji i Kartografii Gleb. Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu, Polskie Towarzystwo Gleboznawcze, Wrocław–Warszawa.
59.
Szczęch, M., Cieszkowki, M., 2021. Geology of the Magura Nappe, south-western Gorce Mountains (Outer Carpathians, Poland). Journal of Maps 17, 453–464. https://doi.org/10.1080/174456....
60.
Thomas, G.W., 1996. Soil pH and Soil Acidity. [In:] Sparks, D.L., et al. (Eds.), Methods of Soil Analysis. Part 3, Chemical Methods. SSSA and ASA, Madison, Wisconsin, 475–490.
61.
Trifonov, V.G., Ivanova, T.P., Bachmanov, D.M., 2012. Recent mountain building of the central Alpine-Himalayan Belt. Geotectonics 46, 315–332. https://doi.org/10.1134/S00168....
62.
Van Reeuwijk, L.P., 2002. Procedures for Soil Analysis. International Soil Reference and Information Centre Technical Paper 9. Wageningen.
63.
Wypych, A., Ustrnul, Z., Schmatz, D.R., 2018. Long-term variability of air temperature and precipitation conditions in the Polish Carpathians. Journal of Mountain Science 15, 237–253. https://doi.org 10.1007/s11629-017-4374-3.
Udostępnij
ARTYKUŁ POWIĄZANY
| eISSN: | 2300-4975 |
| ISSN: | 2300-4967 |
Przetwarzamy dane osobowe zbierane podczas odwiedzania serwisu. Realizacja funkcji pozyskiwania informacji o użytkownikach i ich zachowaniu odbywa się poprzez dobrowolnie wprowadzone w formularzach informacje oraz zapisywanie w urządzeniach końcowych plików cookies (tzw. ciasteczka). Dane, w tym pliki cookies, wykorzystywane są w celu realizacji usług, zapewnienia wygodnego korzystania ze strony oraz w celu monitorowania ruchu zgodnie z Polityką prywatności. Dane są także zbierane i przetwarzane przez narzędzie Google Analytics (więcej).
Możesz zmienić ustawienia cookies w swojej przeglądarce. Ograniczenie stosowania plików cookies w konfiguracji przeglądarki może wpłynąć na niektóre funkcjonalności dostępne na stronie.
Możesz zmienić ustawienia cookies w swojej przeglądarce. Ograniczenie stosowania plików cookies w konfiguracji przeglądarki może wpłynąć na niektóre funkcjonalności dostępne na stronie.
